10 اسفند 1390

نگاهی به صحیفه عسگریه

مولف: مدیر سیستم   /  دسته: دسته بندی نشده   /  رتبه دهید:

ادعیه؛ میراث معنوی امامان علیهمالسلام

آنچه از دعاهای منقول از امامان شیعه به دست ما رسیده است، منبعی مطمئن و غنی برای شناخت تعالیم عرفانی و توحیدی امامان معصوم و ذخیره فرهنگی ارزشمندی برای بشریّت است.

در كتب سیره و شرح حال امامان، دعاهایی از آن بزرگواران نقل شده است. برخی از عالمان و پژوهشگران نیز به گردآوری این ادعیه و تدوین «صحیفه»های ائمّه علیهمالسلام پرداختهاند و این، جدا از «صحیفه سجّادیّه» است كه ماجرایی ویژه و مستندی خاص دارد.

از سوی مؤسّسه «الامام المهدی» ـ در قم، به سرپرستی استاد سیّد محمّدباقر ابطحی اصفهانی ـ مجموعه‌ای شش جلدی تحقیق، تدوین و نشر یافته كه حاوی دعاهای چهارده معصوم علیهمالسلام است. جلد ششم این مجموعه، دعاهای امام رضا تا امام مهدی علیهمالسلام را در بردارد. بخش خاصّ به امام یازدهم، عنوان «الصّحیفة العسكریّة، الجامعة الادعیة الحادی عشر من الائمّة، الامام الحسن بن علیّ العسكری» را بر پیشانی خود دارد كه حاوی 51 دعای كوتاه و بلند از آن امام همام است.

در این نوشته، مروری گذرا به این ادعیه نورانی داریم، تا از گلگشت در این بوستان عرفان و معنویّت، مشام جان را معطّر سازیم و از میراث معنوی اهل بیت علیهمالسلام بیشتر بهرهمند گردیم.

نگاهی اجمالی

در آغاز، مروری بر دعاهای منقول از امام حسن عسكری علیهالسلام داریم، تا با دور نمایه، مناسبتها و جایگاه‌های این دعاها آشنا شویم:

1. دعای امام در تسبیح خدا، 2. دعای او در ستایش خداوند، 3. دعای او در حمد خدا به خاطر دیدن فرزندش، 4. صلوات او بر پیامبر و یكایك جانشینانش، 5. دعای او برای درخواست حاجت، 6. دعا برای حاجت‌طلبی از آستان پروردگار، 7. دعا برای قضای حوائج پس از نماز، 8. دعا برای طلب روزی و طول عمر، 9. دعا در احتجاب و پناهندگی به حرز الهی، 10. دعا در احتجاب و پناه جویی به خدا، 11. دعا برای حرز و ایمنی، 12. دعا در پرهیز از وسوسه‌های شیاطین، 13. دعای مظلوم علیه ظالم، 14. استعاذه از شرّ دشمنان، 15. تعویذ برای درمان تب، 16. تعویذ برای سر درد، 17. دعا برای درمان تب نوبه، 18. دعای روز سوم شعبان، 19. دعا در ماه رمضان، 20. دعا در تعقیب نماز صبح، 21. دعا هنگام صبح، 22. دعای صبح و عصر، 23. دعا برای ورود به مسجد، 24. دعای دیگری برای ورود به مسجد، 25. دعای قنوت، 26. دعای دیگری برای قنوت، 27. دعا پس از فراغت از نماز، 28. دعا برای مشكلات در راه سفر، 29. دعا هنگام غذا خوردن، 30. دعا در ذكر حاملان عرش، 31. دعای توسّل حضرت موسی علیهالسلام به محمد و خاندانش علیهمالسلام ، 32. دعای دیگر حضرت موسی علیهالسلام ، 33 ـ 37. دعاهای دیگر توسّل حضرت موسی علیهالسلام به پیامبر و عترت او علیهمالسلام ، 38. دعای او در مناجات امیر مؤمنان علیهالسلام ، 39 ـ 49. دعاهای او درباره اشخاص گوناگون همچون: اسحاق بن اسماعیل، اشجع، عیسی بن صبیح و محمد بن علی بن ابراهیم، (و ده جمله كوتاه دعایی)، 50. دعا برای ساعت یازدهم روز، 51. دعا برای توسّل به امام عسكری علیهالسلام در ساعت یازده.

همان گونه كه از عنوان مناسبت بعضی دعاها برمی‌آید، مفاهیم آن‌ها درباره حمد و ثنای پروردگار، صلوات و درود بر خاندان رسالت، پناه جویی به درگاه خداوند قادر متعال از شرّ دشمنان، كید حاسدان، آفات، امراض، دردها و مشكلات است

همچنان كه اشاره شد، تعدادی از این دعاها كوتاه و یك سطری است، بخشی نیز بلند و چند صفحه‌ای و برخی هم متوسّط.

ناگفته نماند كه بعضی از این دعاها، از ائمّه علیهمالسلام دیگر هم نقل شده است؛ لذا محقّق گرامی كتاب، با اشاره به اینكه این دعا در دعاهای امام علی یا امام صادق علیهماالسلام و... گذشت، از آوردن دوباره آن پرهیز كرده و تنها جملات نخست دعا را آورده است.

مضامین ادعیه

همان گونه كه از عنوان مناسبت بعضی دعاها برمی‌آید، مفاهیم آن‌ها درباره حمد و ثنای پروردگار، صلوات و درود بر خاندان رسالت، پناه جویی به درگاه خداوند قادر متعال از شرّ دشمنان، كید حاسدان، آفات، امراض، دردها و مشكلات است. آنچه هم كه در اوقات خاصّی همچون: روز میلاد سیدالشهدا علیهالسلام و ماه رمضان و هنگام غذا خوردن است، اهمیّت این روزها و مناسبتها و عملها و شناخت نعمت‌های پروردگار و توفیق خواهی برای ادای شكر آن‌هاست.

در دعاهای مربوط به اشخاص نیز، در نامهها و توقیعاتی كه برای اصحاب خویش و نویسندگان عریضه پاسخ میداده، دعای خیری به تناسب هر شخص، درباره آنان ذكر كرده كه گویای عنایت خاصّ حضرت به دوستداران اهل بیت علیهمالسلام و مرتبطان با خطّ ولایت است.

از دعاهایی كه اشاره شد، دعاهای شماره 4، 6، 7، 18، 21، 25 و 51، به دلیل مفصّلتر بودن و مضامین بیشتر، درخور توجّه ویژه است.

درنگی در آستان سه دعا

برای ژرف نگری در مفاهیم ادعیه حضرت عسكری علیهالسلام درنگی متأمّلانه در آستان سه دعا داریم، تا با حقایقی از زبان آن حضرت آشنا شویم:

1. صلوات بر پیامبر و جانشینانش (دعای چهارم)

عبداللّه بن محمّد بن عابد می‌گوید:

در سامرّا در خانه حضرت ابا محمد عسكری علیهالسلام به دیدارش رفتم، سال 255 هجری بود. از او خواستم صلوات بر پیامبر و اوصیای آن حضرت را بر من دیكته كند تا بنویسم. كاغذ بسیار هم با خودم برده بودم. حضرت، بی‌آنكه از روی نوشته‌ای املاء كند، بر من دیكته كرد و فرمود: بنویس...

این صلواتها نخست با درود بر خاتم پیامبران شروع شده، سپس بر امیرمؤمنان، بر حضرت فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسین، آنگاه بر یكایك امامان علیهمالسلام و درباره هر كدام، صلواتی خاص با عبارات و اوصافی ویژه آمده است كه اشاره به ابعاد شخصیت و فضایل و مناقب هر یك از آن زبدگان عالم آفرینش دارد.

در صلوات بر پیامبر، از آن حضرت با اوصافی همچون: حامل وحی، مبلّغ رسالات الهی، معلّم كتاب خدا، بر پا دارنده نماز و زكات و دعوت گر به دین حق یاد می‌كند و از آمرزش الهی در سایه توسّل به آن حضرت سخن می‌گوید، كه مظهر رحمت الهی و جلوه بت‌شكنی و طاغوت ستیزی است و آیین او را برترین ادیان برمیشمارد.

در صلوات بر علیّ بن ابی طالب علیهالسلام ،او را به عنوان برادر، جانشین و امانت دار علم و راز رسول خدا، زبان گویای حكمت نبوی، غم زدا از چهره پیامبر و درهم كوبنده كافران و فاجران معرّفی می‌كند و بر دوستان و موالیان او دعا و بر دشمنان و معاندانش نفرین میفرستد.

در صلوات بر حضرت زهرا علیهاالسلام از مقامات والا، برگزیدگی، مظلومیّت، محروم شدنش از حق و جایگاهش نزد خدا و رسول سخن می‌گوید.

همچنین درباره یكایك امامان علیهمالسلام .

راوی می‌گوید:

آن حضرت همین طور میگفت و مینوشتم، تا پس از امام‌هادی علیهالسلام به خودش رسید و توقّف كرد. از او علّتش را پرسیدم، فرمود: اگر نبود كه این، دینی است كه خداوند فرمانمان داده كه ادا كنیم و به اهلش برسانیم، دوست داشتم درباره خود نگویم، لیكن دین است. بنویس.

آنگاه صلوات بر خود و سپس بر امامزمان علیهالسلام را بیان می‌كند كه صلوات بر امام عصر طولانیتر از صلوات دیگران است. در فرازی از آن چنین آمده است:

«خداوندا! عدالت را با او آشكار ساز، او را با یاری خود تأیید كن، یاورانش را یاور باش و دشمنانش را خوار گردان. به سبب او جبّاران كفر را در هم شكن و به وسیله او كافران و منافقان و همه ملحدان را نابود ساز، هر جا كه باشند، در خاوران و باختران، در خشكی و دریا، در دشت و كوهستان. و با وجود او زمین را پر از عدالت كن و دین پیامبرت را غالب و چیره گردان».

دعای قضای حوائج:

در این دعا، ضمن ستایش‌های بلندی كه از مقام رُبوبی شده، از رنج و گرفتاری خویش و پناه جویی به درگاه الهی و استغاثه به حضرت پروردگار سخن گفته است. در بخشی از این دعا، ادّعا نامه‌ای بر ضدّ حكومت جبّاران و ستمگران است

2. دعای قضای حوائج ( دعای ششم )

حِمْیَری نقل می‌كند:

خدمت آن حضرت بودم، نامه‌ای از زندان به دست امام عسكری علیهالسلام رسید كه یكی از هواداران حضرت نوشته بود و از سنگینی كُنْد و زنجیر و بد رفتاری حكومت و پریشان حالی خود شكوه كرده بود. امام عسكری علیهالسلام ضمن دعوت او به صبر و مقاومت و آزمایش دانستن اینگونه مصائب و یادآوری پاداش‌های الهی آن، دستور داد كه عریضه‌ای به خداوند بنویسد و آن را به حرم امام حسین علیهالسلام بفرستد و آن را در آن محلّ شریف به خداوند عرضه دارد. متن آن عریضه و شكوائیّه به درگاه خدا چنین باشد: «الی اللّه الملك الدّیّان...»1

در این دعا، ضمن ستایش‌های بلندی كه از مقام رُبوبی شده، از رنج و گرفتاری خویش و پناه جویی به درگاه الهی و استغاثه به حضرت پروردگار سخن گفته است. در بخشی از این دعا، ادّعا نامه‌ای بر ضدّ حكومت جبّاران و ستمگران است. و اینكه آنان در زمین، سلطه یافته و دین‌داران را به بازیچه گرفتهاند و اموال عمومی و بیت‌المال مسلمین را صرف عیّاشی، موسیقی و مُطربی می‌كنند و صاحبان حق را از حقوقشان محروم میسازند و با سلطه جبّارانه خویش، ذلیلان الهی را عزّت میبخشند و عزیزان خدایی را خوار میسازند و در پشت درهای بسته، حجابها و دربانها، خود را از دسترس نیازمندان دور نگه میدارند تا خیرشان به كسی نرسد... «انّه قد علا الجبابرةُ فی ارضك و ظَهَروا فی بلادك...»

در ادامه، حاجات خود را از خدا میخواهد و خواستار رهایی و نجات است و تنها تكیهگاهش را هم خدا میداند كه امید هر محروم و بی پناه است. همچنین درودهای بلندی بر پیامبر اكرم و خاندان او و برخی خواسته‌های دیگر بیان شده است.

این دعا و شكوائیّه ـ كه آموزش امام عسكری علیهالسلام به یك زندانی سیاسی علوی در عصر طواغیت عبّاسی است ـ به نوعی، كیفرخواست علیه حكّام جائر است كه از دین و مسلمانی، نامش را یدك می‌كشند و به بدترین شیوه‌های ظالمانه و غیر اسلامی، بر امّت مسلمان حكم میرانند و پاكان و حقطلبان را به بند می‌كشند.

3. دعای قنوت (دعای 25)

این دعا، بُعد سیاسی قوی‌تری دارد. گروهی از مردم قم در سامرّا خدمت آن حضرت میرسند و از بد رفتاری و ستم‌های «موسی بن بُغا»، كه حاكم بر آنان بوده است، گلایه و شكایت می‌كنند. امام حسن عسكری علیهالسلام به آن مظلومان یادآور میشود كه از «سلاح دعا» بهره بگیرند و در قنوت‌های نمازشان این دعا را بخوانند: «الحمدللّه شكرا لنعمائه و استدعاءً لِمزیده...»2

دو خطّ روشن و برجسته در كلّیت این دعای مبسوط و ژرف، دیده می‌شود: یكی، خطّ نفرین بر ستمكاران و غاصبان و دیگری، خطّ دعا برای عدالت گستران و حق طلبان.

مثل هر دعای دیگر، آغاز آن با حمد و ثنای الهی و برشمردن نعمت‌های او و درود بر پیامبر خاتم و خاندان اوست. سپس ورود به عرصه نیاز خواهی، حاجت گستری، درد دل و مناجات با پروردگار. آنگاه شكایت به درگاه خدا از سلطه نا اهلان و گسترش ظلم و انحراف و حكومتِ آنان كه نه امین بر دین و نه مورد اعتماد بر دنیا و اموالاند، حكومت حقّه اهل بیت را غاصبانه تصرّف كردهاند و آن را دست به دست میگردانند و در بیتالمال، به دلخواه عمل و مصرف می‌كنند و با حقّ محرومان، یتیمان و بیوه زنان، آلات و ابزار موسیقی و لهو و لعب و عیّاشی میخرند و اهل ذمّه را بر مسلمانان مسلّط ساختهاند و كارها را به دست فاجرانِ بی‌دین و بی رحم سپردهاند و هر چه میخواهند، می‌كنند و هر حریمی را می‌شكنند.

امام عسكری علیهالسلام در پایان، از خداوند میطلبد كه در سایه حكومت مردان خالص و بندگان صالح، همه آفاق، سرشار از عدالت و رحمت باشد و خداوند، درجات والا و پاداش‌های عظیم به آنان عطا كند

در ادامه، از خداوند میخواهد كه شوكت و عظمتشان را بشكند، پرچمشان را سرنگون و كاخ‌هایشان را ویران سازد، خورشیدشان را تیره و یادشان را محو كند و با سنگ حق، مغز آنان را متلاشی كند و رعب و وحشت بر دل‌هایشان افكند و نسل آنان را براندازد و وحدتشان را از هم بپاشد و شرمسار، سرشكسته، خوار و رسوا گرداند.

در فصل دوم این دعای بلند، درخواست امام آن است كه حقّ و عدل، آشكار و رایج گردد و در سایه عدالت و داد، دل‌ها زنده، افكار منسجم، حدود الهی برپا، گرسن‌گان و محرومان سیر و كامیاب گردند. درخواست اینكه ما در دولت حق و عدل، تلاشگر و عدالت گستر و حقّ محور باشیم و پناه و مأمنی برای پیروان دین خدا گردیم.

سپس از هر كس كه دعوت گر به حق و منادی عدالت و پناه مظلومان و سدّی در مقابل تبهكاران و جانیان باشد، به نیكی یاد كرده و در حقّشان دعا می‌كند و نصرت، غلبه و شوكت آنان را از خدا میطلبد كه تنها و تنها برای خدا و ادای وظیفه، هر سختی را تحمّل می‌كنند و رنج سفر و غربت و دوری از خانواده را برای اجرای احكام الهی تحمّل می‌كنند و مردم را به «توحید ناب» در فكر و عمل فرامیخوانند و قیام به امر الهی دارند.

طبعا نمونه اعلا و فرد شاخص اینگونه حق‌طلبی و عدالت گستری، حكومت حقّه حضرت مهدی علیهالسلام است كه نوید آن داده شده و خود حضرت عسكری و پیروان او هم چشم به راه ظهور آن سپیده روشن ایمان بودند.

دعا، بسیار عالی و بلند، دارای نكات عرفانی ژرف و اشارات لطیف است كه شرح و بسط آن در این مختصر نمیگنجد.

امام عسكری علیهالسلام در پایان، از خداوند میطلبد كه در سایه حكومت مردان خالص و بندگان صالح، همه آفاق، سرشار از عدالت و رحمت باشد و خداوند، درجات والا و پاداش‌های عظیم به آنان عطا كند.

این، نگاهی گذرا به سه دعا از ادعیه نورانی امام حسن عسكری علیهالسلام بود. باشد كه از مكتب عرفانی معصومان علیهمالسلام درس عبادت و نیایش بیاموزیم و در زندگی، گام جای گام آنان نهیم.

تعداد مشاهده (430)       نظرات (0)

نظرات کاربران درباره مقاله "نگاهی به صحیفه عسگریه"


نظرتان را بیان کنید

نام:
پست الکترونیکی:
نظر:
کد بالا را در محل مربوطه وارد نمایید